ชีพจร
            ชีพจรเป็นแรงสะเทือนของกระแสเลือด ซึ่งเกิดจากการบีบตัวของหัวใจห้องล่างด้านซ้าย ทำให้ผนังของหลอดเลือดแดง ขยายออกเป็นจังหวะ เป็นผลให้สามารถจับชีพจรได้ตลอดเวลา
ปัจจัยที่มีอิทธิพลต่อชีพจร
            - อายุ เมื่ออายุเพิ่มขึ้นอัตราการเต้นของชีพจรจะลดลง ในผู้ใหญ่อัตราการเต้นของชีพจร 60-100 (เฉลี่ย 80 b/m)
            - เพศ หลังวัยรุ่น ค่าเฉลี่ยของอัตราการเต้นของชีพจรของผู้ชายจะต่ำกว่าหญิงเล็กน้อย
            - การออกกำลังกาย อัตราการเต้นของชีพจรจะเพิ่มขึ้นเมื่อออกกำลังกาย
            - ไข้ อัตราการเต้นของชีพจรเพิ่มขึ้น เพื่อปรับตัวให้เข้ากับความดันเลือดที่ต่ำลง ซึ่งเป็นผลมาจากเส้นเลือดส่วนปลายขยาย ตัวทำให้อุณหภูมิร่างกายสูงขึ้น (เพิ่ม metabolic rate)
            - ยา ยาบางชนิดลดการเต้นของชีพจร เช่น ยาโรคหัวใจ digitalis ลดอัตราการเต้นของชีพจร (กระตุ้น parasympathetic)
            - Hemorrhage การสูญเสียเลือดจะมีผลทำให้เพิ่มการกระตุ้นระบบประสาทซิมพาธิติค ทำให้อัตราการเต้นของชีพจรสูง ขึ้น, ในผู้ใหญ่มีเลือดประมาณ 5 ลิตร การสูญเสียเลือดไป <10% จึงจะปราศจากผลข้างเคียง
            - ความเครียด เมื่อเครียดจะกระตุ้น sympathetic nervous เพิ่ม การเต้นของชีพจร ความกลัว, ความวิตกกังวล และอาการ เจ็บปวด กระตุ้นระบบประสาทซิมพาธิติค
            - ท่าทาง เมื่ออยู่ในท่ายืนหรือนั่งชีพจรจะเต้นเพิ่มขึ้น (เร็วขึ้น) ท่านอนชีพจรจะลดลง (ช้า)
กลไกการควบคุมชีพจร
            อัตราการเต้นของชีพจรขึ้นอยู่กับระบบประสาทอัตโนมัติ 2 ส่วน คือ
            1. parasympathetic nervous system ถูกกระตุ้น อัตราการเต้นของชีพจรลดลง
            2. sympathetic nervous system ถูกกระตุ้น เพิ่มอัตราการเต้นของชีพจร
สิ่งที่ต้องสังเกตในการจับชีพจร
            1. อัตราการเต้นของชีพจร จำนวนครั้งของความรู้สึกที่ได้จากคลื่นบนเส้นเลือดแดงกระทบนิ้วหรือการฟังที่ apex ของ หัวใจในเวลา 1 นาที หน่วยเป็นครั้งต่อวินาที (bpm)
                        1.1 อัตราการเต้นของชีพจรปกติอยู่ในช่วง
                        ทารกแรกเกิด ถึง 1 เดือน ประมาณ 120-160 bpm
                        1-12 เดือน ประมาณ 80 – 140 bpm
                        12-2 ปี ประมาณ 80 – 130 bpm
                        2 – 6 ปี ประมาณ 75 – 120 bpm
                        6 – 12 ปี ประมาณ 75 – 110 bpm
                        วัยรุ่น-วัยผู้ใหญ่ ประมาณ 60 – 100 bpm
                        1.2 ภาวะอัตราการเต้นของชีพจรผิดปกติ Tachycardia: ภาวะที่อัตราการเต้นของหัวใจในผู้ใหญ่มากกว่า 100 b/m Bradycardia: ภาวะที่อัตราการเต้นของหัวใจในผู้ใหญ่น้อยกว่า 60 b/m
            2. จังหวะชีพจร (pulse rhythm) จังหวะและช่วงพักของชีพจร ชีพจรจะเต้นเป็นจังหวะ และมีช่วงพักระหว่างจังหวะ
                        2.1 จังหวะของชีพจรปกติ จะมีช่วงพักระหว่างจังหวะ เท่ากัน เรียกว่า ชีพจรสม่ำเสมอ (pulse regularis)
                        2.2 จังหวะของชีพจรผิดปกติ (dysrhythmias , arrhythmia, irregular) ชีพจรที่เต้นไม่เป็นจังหวะแต่ละช่วงพักไม่ สม่ำเสมอ เรียกว่า ชีพจรไม่สม่ำเสมอ หรืออาจจะมีจังหวะการเต้นสม่ำเสมอสลับกับไม่สม่ำเสมอ
            3. ปริมาตรแรงชีพจร (Pulse volume) ขึ้นอยู่กับความแรงของเลือดในการกระทบ ชีพจรปกติรู้สึกได้ด้วยการกดนิ้วลงตรง บริเวณที่จะวัดด้วยแรงพอประมาณแต่ถ้ากดแรงมากเกินไปจะไม่ได้รับความรู้สึก ถ้าแรงดันเลือดดี ชีพจรจะแรง แรงดันเลือด อ่อนชีพจรจะเบา
                        ปริมาตรของชีพจร วัดเป็นระดับ 0 ถึง 4
                        ระดับ 0 ไม่มีชีพจร คลำชีพจรไม่ได้
                        ระดับ 1 (thready) คลำชีพจรยาก
                        ระดับ 2 weak ชีพจรแรงกว่า threedy pulse คลำชีพจรยาก
                        ระดับ 3 ปกติ
                        ระดับ 4 bounding pulse ชีพจรเต้นแรง
                        หรืออาจมี 0 ถึง 3 scale
วิธีประเมินชีพจร
            1. peripheral
            - ใช้นิ้วชี้ กลาง นาง วางตรงตำแหน่งเส้นเลือดแดง กดแรงพอประมาณ ให้ความรู้สึกของการขยายและหดตัวของผนัง หลอดเลือดได้ ไม่ใช้นิ้วหัวแม่มือสัมผัส เพราะ หลอดเลือดที่นิ้วหัวแม่มือเต้นแรง อาจทำให้สับสนกับชีพจรของตนเองได้
            2. apical
            - ฟังด้วยหูฟัง (stethoscope)
            - ใช้ doppler ultrasound
            - electrocardiogram (EKG)
ข้อควรจำในการวัดชีพจร
            1. ไม่ใช้นิ้วหัวแม่มือคลำชีพจร เพราะหลอดเลือดที่นิ้วหัวแม่มือเต้นแรงอาจทำให้สับสนกับชีพจรของตนเอง
            2. ไม่ควรวัดชีพจรหลังผู้ป่วยมีกิจกรรม ควรให้พัก 5-10 นาที
            3. อธิบายผู้ป่วยว่าไม่ควรพูดขณะวัดชีพจร เพราะจะรบกวนการได้ยินเสียงชีพจรและอาจทำให้สับสน

ที่มา : http://student.mahidol.ac.th/~u4809160/pulse.htm